بنیاد خیریه فاتح بنیاد محمدصادق فاتح یزدی | کرج البرز جهانشهر
وقف از جمله سنت های زیبا و حسنه اسلامی است که بر زیبایی های زیستن در آرمان شهری اسلامی می افزاید. این سنت دیرینه، موضوع اصلی تحقیق و تفحص بسیاری از علما و بزرگان دینی و همچنین دانشمندان علوم جامعه شناسی و انسان شناسی بوده و از بسیاری جهات، مورد بررسی قرار گرفته است. در این مقاله قصد داریم درباره آثار اولیه و ثانویه وقف بر زندگی انسان ها صحبت نماییم و این موضوع را از منظر اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و مذهبی مورد بررسی قرار دهیم. آنچه در این مقاله به دنبال آن هستیم، رسیدن به درک صحیح و عمیقی از اثرات وقف، در لایه های مختلف زندگی مردم است.
نگاهی جامع به کاربردها و اثرات وقف بر ابعاد مختلف زندگی انسان
همه ما از پیش درباره محاسن وقف و آثار مثبت آن در جامعه اسلامی آگاهی داریم و می دانیم که این عمل، عملی توصیه شده در دین اسلام است که به تکرار، در احادیث و حتی در برخی آیات قرآن به آن اشاره گردیده است. اما آنچه مهم است، این است که بدانیم تعریف دقیق وقف از نگاه فقهی چیست و دقیقاً به چه عملی وقف می گویند؟ و یا اینکه توسعه وقف در جامعه اسلامی به طور دقیق چه مزیت هایی را با خود همراه خواهد داشت و با تصور جامعه ای که در آن وقف، از جمله اعمال مورد استقبال مردم باشد، با چه جامعه آرمانی روبرو خواهیم بود.
در این مقاله درباره آثار وقف در زندگی از دیدگاه سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و مذهبی نگاه خواهیم داشت و به مواردی مانند کنترل ثروت، فقر زدایی، گسترش علوم و فنون مختلف، آثار تربیتی و مدنی وقف، الفت بخشیدن بین دل ها، حفظ ارزش ها، ایجاد اشتغال توسط وقف، تأثیر وقف بر استقلال اقتصادی-سیاسی، نقش وقف بر تحقق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی و نقش وقف در توسعه فرهنگی و نظایر این ها خواهیم پرداخت؛ اما پیش از آن بیایید درباره تعریف دقیق وقف و قوانین حاکم در آن در جامعه اسلامی بپردازیم و کاربردهای اوقاف را یک بار با هم مرور نماییم.
در باب تعریف وقف
تعاریف متعددی در باب وقف از سوی فقهای دینی انجام گردیده، اما به لحاظ لغوی، واژه وقف به معنای حبس کردن، نگه داشتن و منحصر کردن چیزی برای استفاده کسی است.
فقهای دینی نیز وقف را به معنی حبس کردن و نگه داشتن اصل مال و استفاده از منفعت آن برای اقشار ضعیف و نیازمند تعریف کرده اند. فقها در اصطلاح وقف را چنین تعریف نموده اند: «و هو تحبیس العین و تسبیل المنفعه» و یا در بیانی دیگر اینطور فرموده اند: «ثمرته تحبیس الاصل و اطلاق المنفعه» و «فالوقف تحبیس الاصل و تسبیل المنفعه».
در تعریف عمومی وقف اینطور آمده که: «وقف در واقع عملی است الهی که شخص در کمال صحت و سلامت عقل و اندیشه، تمام یا قسمتی از مال و جان خویش را بی آن که انتظار دریافت پاداشی را داشته باشد، با تمام وجود و عشق و برای رضای خدا به همنوع یا همنوعان خویش می بخشد».
بنابراین وقف به معنای در اختیار قرار دادن یک دارایی ارزشمند برای استفاده نیازمندان و همنوعان است که از گذشته بارزترین و روشن ترین مصداق احسان، انفاق، صدقه جاریه، تعاون و باقیات الصالحات و منشاء خدمات فراوان علمی، فرهنگی، هنری، رفاهی، بهداشتی در جامعه بوده که وجود صدها درمانگاه، بیمارستان، مدرسه، دارالایتام، کتابخانه و هزاران مسجد، قنات، پل، آب انبار وغیره درسراسر کشورهای جهان و به ویژه ایران، بهترین مثال های کاربردی از وقف است.
امروزه املاک و دارایی های وقف شده برای ایجاد بیمارستان، کتابخانه، پرورشگاه، مراکز توانگری، خانه سالمندان، هلال احمر، بهزیستی و همچنین تامین پوشاک و مایحتاج افراد نیازمند مورد استفاده قرار می گیرد.
از آنجایی که در تعریف اصلی وقف، حبس اصل مال و استفاده از منافع آن هدف اصلی است، بنابراین سازمانی مانند اداره اوقاف کشور که تحت نظارت مستقیم ولی فقیه قرار دارد، ماموریت مدیریت و استفاده صحیح از منافع موقوفات را به عهده می گیرد و در چارچوب قوانین مصوبه، این وظیقه مهم و حساس را به انجام می رساند.
تا پیش از این، موارد وقف تنها محدود به املاک و دارایی هایی می شد که شهود فیزیکی آن ها قابل لمس باشد و بسیار به ندرت ممکن بود که صحبتی از وقف پول به میان بیاید. اما در سال های اخیر و با پیچیده تر شدن اقتصاد در جهان، موضوع وقف پول و همچنین چگونگی مدیریت آن و به علاوه، وقف اموال دیگری مانند ارزهای دیجیتال نیز به میان آمده و قوانین تازه تری نیز برای این گونه حواله های وقفی و استفاده درست (در چارچوب موازین فقهی وقف) نیز تصویب گردیده است.
همچنین فقها نظرات متفاوتی نسبت به اینگونه موقوفه ها داده اند که البته نظرات موافق، نسبت به نظرات مخالف بیشتر و شایان توجه تر بوده است. در ادامه به بررسی آثار وقف در زندگی از منظرهای مختلف خواهیم پرداخت.
آثار اجتماعی وقف
البته که محاسن و مکارم وقف را نمی توان به طور کامل در این مجال کوتاه بیان کرد؛ اما در این مقاله می توانیم نیم نگاهی داشته باشیم به جامعه آرمانی که در آن، وقف کردن، عادتی ستوده و دارای اقبال در میان مردم آن باشد. بدون شک در چنین شرایطی می توانیم حدس بزنیم که از نظر اجتماعی، وقف می تواند چه مزایای اخلاقی برای جامعه به همراه داشته باشد. آثار مثبتی مانند موارد زیر:
- وقف باعث استحکام پیوندهای اجتماعی اعم از خانواده، همسایگی و… خواهد شد.
- رونق وقف مخالف با نفاق و گرمی بخش وفاق و دوستی است. (توسعه مهر و محبت در میان مردم)
- به وجود آورنده موسسات و سازمان های جدید اجتماعی و رفاهی است.
- ایجاد کننده و توسعه دهنده شهرها و روستاها است. (سبب افزایش امکانات رفاهی خواهد بود.)
- تامین کننده منابع و ابزار مورد نیاز برای رشد فردی و اجتماعی مردم است.
- کاهش دهنده فاصله طبقاتی است (این موضوع را می توان هم از حیث اجتماعی و هم از نظر اقتصادی بررسی نمود.)
- سبب پرورش روحیه خودباوری است که آن نیز مقدمه خداباوری در جامعه خواهد بود.
- آرامش بخش و رام کننده دردها و آلام مردم (سبب همدردی بیشتر در جامعه خواهد شد.)
آثار اقتصادی وقف
از منظر اقتصادی می توان آثار بی شماری برای وقف قائل شد؛ چرا که وقف امری مادی است که نخستین تاثیر آن به صورت منفعتی اقتصادی نمود پیدا خواهد نمود. وقف قادر است بسیاری از پتانسیل های اقتصادی که نیاز به منابع دارند را از نظر منابع و سرمایه تامین کند. همچنین می تواند سبب شکوفایی استعدادها و تحقق ایده های خلاقانه اقتصادی و تولیدی در کشور شود و به هر شکلی به رونق تولید و افزایش تولید ناخالص داخلی کشور کمک خواهد کرد. برخی دیگر از آثار وقف در زندگی از منظر اقتصاد را می توان در مزایایی مانند موارد زیر جست:
- وقف پدید آورنده و احیا کننده بسیاری از مشاغل است.
- توسعه دهنده کشاورزی و دامداری است.
- ایجاد کننده و توسعه دهنده صنعت و معدن است.
- ایجاد کننده و توسعه دهنده علوم پزشکی و بهداشتی کشور است.
- موجب رشد و بالندگی ثروت ها و توانایی های جامعه می گردد.
- موجب فناوری و توسعه تحقیقات است. (منابع مورد نیاز برای تحقیقات علومی و دانش بنیان را تامین می کند.)
- در زمینه اشتغال زایی و کاهش آمار بیکاری در کشور بسیار موثر است.
- توسعه گردشگری و صنعت توریسم را موجب می گردد. (بسیاری از موقوفه ها به سبب پیشینه تاریخی و یا فرهنگی، در اختیار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور قرار می گیرد.)
- افزایش بهره وری را به عنوان اساسی ترین محور اقتصاد تامین می سازد.
- در گسترش صادرات و واردات نقش اساسی دارد.
- به تحقق شعار جهش تولید کمک خواهد کرد.
آثار فرهنگی و مذهبی وقف
اگر از موضوع اقتصاد و جامعه شناسی گذر کنیم، فرهنگ و اندیشه و مذهب نیز از کرامات عمل وقف بی بهره نخواهند بود. هنگامی که جامعه به کرامات معنوی و عقیدتی وقف واقف شود، بدون شک بسیاری از افراد جامعه نیز به واقف شدن (با معنای اصیل کلمه) رغبت خواهند نمود؛ چراکه وقف عملی الهی و بدون چشم داشتی دنیایی است و هر کس که دست به این کار نیک و پسندیده می زند، بدون شک هیچ نیت و چشم داشت دنیایی از این امر نخواهد داشت و تنها به باقیات صالحات خویش می اندیشد. برخی از آثار فرهنگی و مذهبی وقف می تواند این موارد باشد:
- وقف موجب معرفی دین در زیباترین شکل خود و نهادینه شدن خدا باوری خواهد شد.
- توسعه وقف در جامعه سبب رشد خصایل خوب انسانی همچون فداکاری و گذشت (در سایر وقایع زندگی) می گردد.
- بهترین وجهه برای معرفی جهان اسلام به بیگانگان است.
- سبب معرفی تشیع سرخ علوی و ترسیم جامعه آرمانی از حکومت ولایی (آن طور که شایسته این نام است.) خواهد بود.
- سبب ایجاد و توسعه نهادهای فرهنگی مختلف خواهد شد.
- وقف موجب توسعه کتاب و کتاب خوانی است.
- توسعه هنر درکلیه رشته ها را موجب می گردد.
- وقف دارایی سبب حفظ میراث فرهنگی خواهد بود. کما که پیش از این بسیاری از میراث ارزشمند کشور، به وسیله وقف حفظ و ارج گذاری شدند.
- تشکیل و گسترش همایش ها، کنگره ها و کنفرانس ها در سطح ملی و بین الملل
- با کمک وقف می توان به چاپ نشریات برای بالا بردن آگاهی های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی پرداخت.
- وقف موجب حفاظت و حراست و بازسازی از اماکن متبرکه شده و خواهد شد.
- در ایجاد و توسعه مدارس و بیمارستان ها و مساجد و تکایا نقش اساسی داشته و خواهد داشت
وقف از جمله سنت های زیبایی است که در یک جامعه اسلامی وجود دارد و در بسیاری از احادیث نیز به جدی گرفتن آن توصیه شده است. اداره اوقاف و امور خیریه کشور، متولی اصلی وقف در ایران است که تا به حال پروژه های عام المنفعه بسیار سودمندی را به انجام رسانیده و سابقه درخشانی در پیشگام شدن در امور خیریه کشور داشته است. بدون شک هرچه سنت پسندیده وقف بیشتر در جامعه رواج پیدا کند، بیشتر شاهد دیدن آثار وقف در زندگی خواهیم بود.
همواره برخی از سنت های دینی و دیرینه ما، مانند کلیدهای گشایش امور و برخوردار از آثار مبارک و تحول آفرین هستند. از جمله این موارد نیز سنت نیکوی وقف است که برکات و پیامدهای آن همچون چتری، تمام ابعاد و عرصه های گوناگون جامعه را می پوشاند و حضور جدی و ارزشمند خود را حفظ می کند.
وقف سبب کاهش فاصله طبقاتی در کشور شده و به نوعی کنترل کننده ثروت است؛ چرا که افراد متمول با این کار می توانند برای آخرت خویش زیباترین توشه را برگزینند و اجازه بهره مندی از دارایی خویش را به افراد نیازمند بدهند. به این شکل است که وقف، دل های مردم را به یکدیگر و دل های همگان را به خدا نزدیک تر خواهد کرد. به علاوه که توسعه سنت وقف در کشور باعث رشد و توسعه فرهنگی، اجتماعی، اخلاقی و مذهبی کشور نیز خواهد بود. همدلی و نوع دوستی در وجوه مختلف اجتماعی می تواند خود را تجلی سازد و از جمله زیباترین اشکال این تجلی، همین سنت وقف است.
همچنین وقف از منظر اقتصادی نیز دارای مزایا و کرامات بسیار است و به کمک آن می توان در تمامی عرصه های اقتصادی اعم از تولید، کشاورزی، دامپروری، توسعه روستاها، صنایع پزشکی و بهداشت عمومی، صنایع دفاعی و مستحکم کردن سپرهای دفاعی میهن، توسعه گردشگری، حفظ میراث فرهنگی، شکوفایی ایده های اقتصادی و استارتاپ ها و مواردی از این دست، مشاهده نمود.
