وقف؛ خیراتِ ماندگارِ علی حاجی ترخانی

خیرات و وقف در خانواده حاجی ترخانی از لقمه حلال حاج محمدتقی در پاچنار شروع شد و از هزاران کار خیر، ساخت مسجد، مدرسه، نشر کتاب و غیره به موقوفه بزرگ شادروان حاج علی حاجى ترخانی در البرز رسید که درحال حاضر بالغ بر چند هزار نفر از منافع و برکات آن بهره مند می‌ شوند.

توی محله پاچنار حاج محمد تقی یک خواروبارفروشی داشت. از آن کاسب‌ها که به قول بزرگترها امین مال مردم بودند، از آنها که دستشان به راه خیر بود و دلشان با خدا. از آنها که حلال و حرامشان یک سرِ سوزن جابجا نمی‌شد و برکت سفره‌شان بدون شراکت با خلق‌الله از گلویشان پایین نمی‌رفت. حاجی ۴ تا پسر داشت و ۳ تا دختر. بچه ها زیر سایه این پدر و در دامن مادرشان به اصطلاح، مذهبی بار آمدند. یکى از فرزندان این خانه میرزا جواد آقا حاجی‌ترخانی، همان عارف و فقیهی بود که از سوى امام خمینی(ره) همیشه مورد احترام و تکریم قرار مى گرفت. همان میرزا جوادآقای تهرانی عالم معروف و استاد بى بدیل اخلاق و مورد قبول و احترام مردم که در سال ۵۸ به انتخاب مردم مشهد برای عضویت در مجلس خبرگان قانون اساسى انتخاب شدند. میرزا جوادآقای تهرانی در حوزه های علمیه مشهد و نجف و …درس فقه خواند و در دامن پدر و مادرش درس بخشش و کرم و اخلاق. اولین خیریه درمانی مشهد به نام درمانگاه بینوایان در سال ۱۳۳۴ و اولین صندوق قرض‌الحسنه ایران در مشهد با همکاری و راهنمایى او شکل گرفت.

حاج آقا رضا شاپوری

یکی دیگر از فرزندان حاج آقا رضا حاجی ترخانی بود که در میدان شاپور مغازه عطاری داشت. مثل پدر، از معتمدین بازار تهران بود. مردم یک حاج آقاشاپوری می‌گفتند و هزار تا از دهنشان درمی‌آمد. دستش همیشه به راه خیر بود. شنبده شده در ایام قحطی بعد از جنگ جهانی دوم، ارزاق و خاکه ذغال بین مستمندان توزیع می‌کرد. هرجا دستش می‌رسید کمک می‌کرد. به طور مثال پرورشگاه جعفری و همان مسجد ارک معروف تهران یا مسجد اعظم قم و خیلی مکان هاى دیگر از یادگارهای حاج آقا رضا شاپورى است. برای ساختن مسجد اعظم قم حاجی امین و مباشر آیت الله بروجردی (ره) بود و ایشان ریش و قیچی را به دست حاجی شاپوری سپرده بود. به قول آیت‌الله سید حسین موسوی کرمانی:” حاج آقا رضا شاپوری از تجار محترم و معتبر تهران بود اما از وقتی کلنگ مسجد اعظم زده شد تا روز آخر مثل سرکارگرها، لَباده می‌پوشید و از ساعت ۷ صبح تا ۲ نیمه شب در مسجد اعظم بود. کلنگ مسجد اعظم را که زدند حاجی تمام کارهایش را در تهران به پسرش حاج کاظم سپرد و به قم آمد. خانه‌ای در کوچه «حرم» خرید و تا آخر عمرش در قم ماند.”حاج آقا رضا با علما و مراجعی مثل آیت‌الله‌ خوانساری، مرحوم حاج شیخ عباس محدث قمی صاحب مفاتیح الجنان و…در ارتباط بود. حاج آقا شاپوری ۳ دختر و ۳ پسر داشت که همگی از افراد خوش نام، متدین، خیّر و خدمتگزار جامعه بودند.کاظم، علی و محمدتقی کار را از مغازه عطاری در کنار پدر آغاز کردند و با گسترش کار در صنعت پخش روغن، شکر، سیمان و … فعالیت نمودند. مشترى مدارى برگرفته از مردم داری و صداقت رمز موفقیت برادران در کار بود و چون انجام کارهای خیر توی این خانواده موروثی شده بود از کمک به نیازمندان تا خدمت به ایتام و موسسات خیریه هم در دستور کار ایشان قرار داشت.

رفیقِ شهید مطهری

کاظم حاجی ترخانی بکى از ۵۰ کنشگر اقتصادى ایران بود. موسسه تاکسیرانی شهر تهران را با مشارکت حاج میرزا عبداله مقدم صاحب کارخانجات بزرگ (مقدم) راه‌اندازی کرد. پخش قند و شکر و پخش سیمان در کشور، راه ‌اندازی موسسه حمل و نقل به منظور توزیع سیمان و سایر کالاها و … از جمله فعالیت ‌های اقتصادی ایشان بود که با همکاری و مشارکت برادرانش انجام مى داد. ارتباط و ملاقات حاج کاظم آقا با مراجع و فضلای قم، برنامه‌ معمولش بود و استاد مرتضی مطهری همراه همیشگی‌اش در سفر به قم.سابقه آشنایی مرحوم کاظم با شهید مطهری به سالها قبل بر می ‌گردد. در سال ۱۳۳۷ با همکاری مهندس بازرگان، آیت الله مطهری، دکتر یدالله سحابی، مهندس کتیرایی، کاظم حاجی ‌ترخانی و… نهادی اجتماعی اسلامی موسوم به «متاع» تأسیس شد. هدف آن فعالیت ‌های اجتماعی بود. شکل سیاسی نداشت ولی مذهبی بود. حاصل این فعالیت ‌های بی سر و صدا تأسیس چندین موسسه و نهاد دینی اجتماعی مستقل بود که به عنوان نمونه می توان از شرکت سهامی انتشار، شرکت نشر قلم، انجمن اسلامی مهندسین، انجمن اسلامی پزشکان، انجمن‏اسلامی معلمین، انجمن اسلامی بانوان، دبیرستان کمال نارمک و موسسه اسلامی نارمک نام برد.کاظم در اواخر عمر بخش عمده ای از ثروتش را وقف امور خیریه و مذهبی کرد.
شهید خانواده حاجی ترخانی محمد تقی حاجی ‌ترخانی یکی از چهره ‌های معروف مبارز و از معاریف بازار تهران بود. او در ترویج و اشاعه فرهنگ و نهاد های اسلامی نقش بسزایی داشت به طوری که به عنوان یک فرد خیر و پیشقدم در کارهای عام ‌المنفعه زبانزد عام بود. در بنیانگذاری مسجد قبا که یکی از سنگرهای اصلی مبارزات اخیر ایران بود سهم بسزایی داشت و به ‌واسطه اینکه عضو اصلی هیات امنای مسجد قبا بود، ارتباط بسیار نزدیکی با آیت‏الله مفتح داشت.حاج محمدتقى در مقابل منزلش توسط گروه فرقان هدف گلوله قرار گرفت و در راه بیمارستان در تهران به شهادت رسید.

اولین شهردار کرج

اما علی حاجی ترخانی برادر وسطی کاظم و محمدتقی همان کسی است که استان ما البرز، از برکات خیرش بی‌نصیب نماند. حاج علی آقا در زمان دولت مصدق که شهرداران بوسیله مردم انتخاب می‌شدند، به عنوان اولین شهردار کرج انتخاب شد. این انتخاب در دهه سى شمس ، ۲ بار تکرار شد و علی حاجی ترخانی شهردار منتخب مردم کرج شد. او از مدیران موفق در حوزه‌های مختلف بود که در اسفند ماه ۱۳۵۷ طی حکمی از سوی امام خمینی(ره) به همراه ۲ نفر دیگر، مسئولیت رسیدگی به اموال یکی از طاغوتی‌ها را به عهده گرفت. در حکمى دیگر از سوى رهبر انقلاب به عضویت اتاق بازرگانی ایران منصوب شد و مسئولیت امور اجرایی اتاق را برعهده گرفت. حاج على اقا علاوه بر مشارکت با برادران در امور تجارى در کارخانجات قند ارومیه و بردسیر، شکلات سازى طوطیا نیز فعالیت داشت.

قصه موقوفه حاجی ترخانی در کرج

قصه موقوفه حاجی ترخانی در کرجاما قصه از آشنایی علی حاجی ترخانی با شهر کرج شروع شد و بعدها به خرید اراضی قلعه شنبه و شهرک‌سازی و کشاورزی در آن رسید. ضمن تفکیک و قطعه بندی این اراضی، خیابان‌کشی، لوله کشی آب و تأمین برق باغچه‌هایی برای ییلاق خانواده‌های تهرانی فراهم و شهرک گلشهر ایجاد شد. رسیدگی به امور این اراضی بخشی از فعالیت‌های حاج على آقا بود بعدها در سال ۱۳۶۴ باقیمانده اراضی گلشهر طی سند رسمى توسط حاج علی آقا وقف شد و در حال حاضر با نام موقوفه عام گلشهر و با وسغتى حدود ۷۰ هکتار فعالیت مى کند. این اراضی درحال حاضر در منطقه ۵ شهردارى کرج قرار دارد و چندین هزار نفر هم به صورت مستقیم و غیر مستقیم از عواید این موقوفه بهره می‌برند.از خانواده حاجی ترخانی مجموعه موقوفات مختلفی به یادگار مانده اما موقوفه عام گلشهر کرج بزرگترین موقوفه این خانواده است که با اهداف عام المنفعه و خیرخواهانه توسط هیات متولیان و با نظارت اداره اوقاف و امور خیریه کرج فعالیت می‌کند. از دیگر موقوفات خانواده حاجی ترخانی موقوفه عام مسکن موقوفه بانو اقدس اتفاق و نیز موقوفه عام شهدای کرج با حدود ۱۲۵۰ واحد مسکونی برای اسکان خانواده شهدا در حسین آباد کرج است که توسط حاج کاظم آقا وقف شده است.نسل سوم خانواده حاجی ترخانی هم دست به خیر است و خانه اجدادی خودشان در محل شاپور تهران را با بیش از ۱۴۰ سال قدمت به صورت عام وقف کرده‌اند که اخیراً در فهرست آثار ملی با نام “خانه حاجی ترخانی” به ثبت رسیده. این خانه برای آموزش علوم قرآنی و احکام اسلامی وقف شده که باعنوان موقوفه عام رکعت در تهران شناخته می‌شود.

خیری که از موقوفه می‌رسد

انجام امور خیر برای خانواده حاجی ترخانی ادامه دار است. حالا علیرضا حاجی ترخانی نوه واقف بزرگ حاج علی حاجی ترخانی، از اعضای هیات متولیان و مدیر اجرایی موقوفه گلشهر است و تمام وقت در راستاى حفاظت از موقوفه و انجام درست نیت وقف تلاش میکند. خودش می گوید:یکی از اقدامات مهمی که در این سال‌ها انجام شده برگزاری پویش‌های باران مهر است که به مناسبت‌های مختلف در قالب امور خیریه از منابع موقوفه انجام شده از جمله آزادی زندانیان، تهیه ارزاق و بسته‌های معیشتی برای خانواده‌های نیازمند، کمک به انجمن‌های خیریه مختلف از جمله آسایشگاه کهریزک، حمایت از بیماران کلیوی و سندروم داون، تهیه نان کریمانه و کمک هزینه دارو و درمان به بیماران نیازمند و …واگذارى زمین هم به بعضی از مجموعه‌های خیریه مثل موسسه توانبخشی رعد و توانبخشى نداى سحر انجام شده است.ولى از مهمترین اقدامات موقوفه اختصاص زمین برای ساخت یک مسجد است که طراحی آن از طریق برگزاری مسابقه معماری در سطح ملی زیر نظر وزارت راه و شهرسازی انجام گرفت و قرار است نمادی از فرهنگ تشیع در شهر کرج باشد. کمک به نشر و چاپ کتب مفید مذهبی، تبلیغ و ترویج فرهنگ تشیع، پرداخت کمک هزینه تحصیلی به دانش آموزان و دانشجویان مستعد کم بضاعت، پرداخت کمک هزینه خرید مسکن و کمک به مال الاجاره افراد مسلمان کم درآمد از دیگر فعالیت هاى موقوفه گلشهر است.
اما ساخت مسجد هم در این خانواده موروثی است. مسجد اعظم و مسجد امام حسن عسگری (ع) در قم، مسجد جامع قلعه شنبه گلشهر کرج مسجد رامهرمز خوزستان، مسجد سعیدآباد خوی و  مساجد ارک، قبا، چال حصار، بازار مسجد فرشته، مسجد الرسول سعادت آباد، مسجد امام محمد تقی (ع) در خیابان پیروزی مسجد صاحب الزمان خزانه و … از مسجدهایی است که خانواده حاجی ترخانی  در آن نقش داشتند.

وقتی خدا موقوفه را حفظ می‌کند

وقتی خدا موقوفه را حفظ می‌کنداو میگوید چه آرامش عجیبى است که با لبخند یک نیازمند به قلب و روح آدم وارد می‌شود و برکات عجیب وقف در زندگی با هیچ کاری شاید قابل قیاس نباشد. اگرچه نگهداری از موقوفه مشکلات خودش را هم دارد. از دست درازی‌ افرادى که هیچ اعتقادی به وقف ندارند تا تصرف و … در وقف. البته مسئولین هم نسبت به حفظ و حراست از موقوفات باید توجه و دقت لازم و بیشترى داشته باشند. شاید هم مشکلات، به دلیل نبود آگاهی و فرهنگسازی است.خلاصه موقوفه فراتر از یک دانشگاه عمل میکند و گاهى آنقدر مشکلات حقوقی هست که به جرات بعد از ۸ سال کار در سمت معاون اجرایی و بعد هم مدیر اجرایی موقوفه، اطلاعات حقوقی‌ام کمتر از یک وکیل نیست.حتى گاهى با نهادها دعوای حقوقی درخصوص مسائل موقوفه پیش می‌آید به طور مثال در سالهای اخیر در پی اختلاف حقوقی ایجاد شده بین ستاد اجرایی فرمان امام (ره) و موقوفه عام گلشهر مبنی بر خروج از وقفیت سه دانگ مشاع از شش دانگ اراضی موقوفه، با ورود سازمان اوقاف و امور خیریه پرونده موقوفه گلشهر بعد از ۷ سال به کمیسیون ماده ۲ آیین نامه اجرایی قانون ابطال اسناد فروش رقبات آب و اراضی موقوفه ارجاع و در نهایت پس از بررسی مستندات و استماع دفاعیات طرفین، خروج از وقفیت اراضی موقوفه عام گلشهر خلاف شرع اعلام و بقاء بر وقفیت شش دانگ اراضی موقوفه توسط فقهاى کمیسیون اعلام شده است.معمولاً در مسیر حل وفصل یک مسئله حقوقی پستى و بلندى زیادى را تحربه میکنیم. سختى میکشیم و جلو میرویم و این موضوع مرتب تکرار میشود ولى در نهایت این حقانیت وقف و توکل به خدا است که موجب رفع مشکل و حراست از مال وقف مى شود. خیلی از این موار د پیش آمده، ولى خدا خودش حواسش هست و موقوفه را حفظ می‌کند.

خیر ماندگار

وقف؛ یک خیر ماندگار و ادامه‌دار است. به طور مثال ۳۲ سال است که حاج على آقا به رحمت خدا رفته ولى بعد از این همه سال همچنان نام ایشان زنده است و به نیکی یاد می‌شود. همچنان من هرجا وارد می‌شوم، به احترام حاج علی حاجی ترخانی احترام می‌شوم. اینها به کنار، خیر ایشان از سال ۶۴ تا کنون به مردم می‌رسد و این خیر ان شاء الله تا ابد ادامه دارد. به نظر من وقف کردن و گذشتن از مال روح بزرگی می‌خواهد. گذشتن از مال سخت است. وقف اول باید فرهنگسازی و بعد توسط ارگان هاى مختلف حمایت شود. با هم افزایى و مشارکت کار بزرگ انجام میشود. ما خیرین زیادی داریم که اگر هر کدام مالی را وقف کنند دیگر فقیر و نیازمندی نخواهیم داشت. اما مشکلات نگهداری مال موقوفه باعث شده مردم ترجیح دهند خیرشان را خودشان انجام دهند و وقفش نکنند.